Wat is een immuunsysteem en hoe beschermt het jou?

Je lichaam wordt elke dag aangevallen door virussen, bacteriën en andere ziekteverwekkers. Het immuunsysteem is het complexe netwerk van cellen en eiwitten dat jou daartegen beschermt. Het herkent gevaar, ruimt het op en onthoudt wat het eerder heeft gezien, zodat je bij een volgende aanval sneller reageert.

Wat is een immuunsysteem precies?

Het immuunsysteem is geen orgaan op één plek in je lichaam, maar een samenwerking van verschillende onderdelen die door je hele lichaam verspreid zijn. Denk aan witte bloedcellen, lymfeklieren, het beenmerg en de milt. Al deze onderdelen werken samen om ziekte en infectie te voorkomen of te bestrijden.

Naast het beschermen tegen infecties heeft het immuunsysteem nog een andere taak: het ruimt beschadigde of afwijkende cellen op, waaronder soms kankercellen. Het systeem bewaakt dus niet alleen de buitenwereld, maar ook wat er binnenin je lichaam misgaat.

Twee lagen van bescherming

Het immuunsysteem bestaat uit twee delen die nauw samenwerken.

Het eerste deel heet het aangeboren immuunsysteem. Dit deel reageert direct op een bedreiging, ook als je dat ziekteverwekker nog nooit eerder hebt ontmoet. Het herkent algemene kenmerken van gevaar en valt meteen aan. Dit is je eerste verdedigingslinie.

Het tweede deel is het adaptieve immuunsysteem. Dit deel leert. Het heeft iets meer tijd nodig om op gang te komen, maar het maakt specifieke afweerstoffen aan die precies zijn afgestemd op de ziekteverwekker. Wat het adaptieve systeem heeft geleerd, onthoudt het. Daardoor ben je bij een tweede infectie met hetzelfde virus vaak sneller en beter beschermd. Dit principe ligt ook aan de basis van vaccinaties.

Hoe herkent het immuunsysteem gevaar?

Cellen in je lichaam dragen kleine herkenningssignalen op hun oppervlak. Je eigen cellen hebben daar specifieke kenmerken voor. Wanneer er een vreemde cel of een ziekteverwekker binnenkomt, mist die dat herkenningssignaal of heeft hij een ander signaal. Het immuunsysteem merkt dat verschil op en slaat alarm.

Witte bloedcellen zijn de uitvoerders van dit alarm. Sommige eten indringers op, andere maken eiwitten aan die antilichamen heten. Antilichamen plakken zich aan de ziekteverwekker vast, zodat andere cellen hem makkelijker kunnen vernietigen.

Wat kan het immuunsysteem verstoren?

Soms functioneert het immuunsysteem niet zoals het zou moeten. Dat kan op twee manieren misgaan.

Bij een te zwak immuunsysteem ben je vatbaarder voor infecties. Dit kan komen door een ziekte, medicijnen die het afweersysteem onderdrukken, of door leefstijlfactoren zoals slaaptekort, langdurige stress of overmatig alcoholgebruik. Het Trimbos-instituut geeft aan dat alcohol een negatief effect heeft op de werking van het immuunsysteem.

Bij een te actief of ontspoord immuunsysteem valt het lichaam zichzelf aan. Dit noem je een auto-immuunziekte. Voorbeelden zijn reuma en multiple sclerose. Het immuunsysteem herkent dan ten onrechte eigen cellen als vijand.

Zo ondersteun je je immuunsysteem

Je kunt het immuunsysteem niet rechtstreeks “aanzetten”, maar je leefstijl heeft wel degelijk invloed op hoe goed het functioneert. Dit zijn de belangrijkste punten om op te letten:

• Slaap voldoende. Tijdens je slaap herstelt en versterkt je afweersysteem zich.
• Beweeg regelmatig. Matige lichaamsbeweging ondersteunt de aanmaak van afweercellen.
• Eet gevarieerd. Vitamines en mineralen uit groenten, fruit en volkoren producten zijn belangrijk voor het functioneren van je afweer.
• Beperk alcohol. Overmatig drinken verzwakt het immuunsysteem aantoonbaar.
• Voorkom langdurige stress. Chronische stress remt de werking van afweercellen.
• Rook niet. Roken beschadigt de slijmvliezen, die een eerste barrière vormen tegen ziekteverwekkers.

Het immuunsysteem en vaccinaties

Vaccinaties maken slim gebruik van hoe het immuunsysteem werkt. Een vaccin biedt je immuunsysteem een onschadelijke versie of een stukje van een ziekteverwekker aan. Je lichaam reageert daarop, maakt antilichamen aan en onthoudt die. Als je later het echte virus tegenkomt, kan je immuunsysteem veel sneller en krachtiger reageren, nog voordat je ziek wordt.

Dit geheugeneffect is een van de krachtigste eigenschappen van het adaptieve immuunsysteem. Het is ook de reden waarom je na een doorgemaakte infectie soms langdurig beschermd bent tegen dezelfde ziekte.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of mijn immuunsysteem goed werkt?
Als je immuunsysteem goed werkt, herstel je redelijk snel van gewone infecties zoals een verkoudheid, en word je niet buitengewoon vaak ziek. Wordt je heel regelmatig ernstig ziek, duurt herstel lang, of heb je last van infecties die bij anderen nauwelijks voorkomen? Dan kan het zinvol zijn om met een arts te praten.

Wat is het verschil tussen het aangeboren en het adaptieve immuunsysteem?
Het aangeboren immuunsysteem reageert direct op elk gevaar, zonder dat je het eerder hebt gezien. Het adaptieve immuunsysteem leert en onthoudt specifieke ziekteverwekkers, waardoor het bij een volgende infectie sneller en gerichter kan reageren.

Kan stress je immuunsysteem echt verzwakken?
Ja, langdurige stress heeft een meetbaar effect op het immuunsysteem. Stress zorgt voor de aanmaak van bepaalde hormonen die de werking van afweercellen remmen. Kortdurende stress is minder schadelijk, maar chronische stress vergroot de kans op infecties en een trager herstel.

Is een sterk immuunsysteem altijd beter?
Niet per se. Een immuunsysteem dat te actief is, kan ook schade aanrichten. Bij auto-immuunziekten valt het afweersysteem de eigen cellen en weefsels aan. Een goed werkend immuunsysteem is in balans: het reageert op echte bedreigingen, maar blijft rustig bij de eigen cellen van het lichaam.